Showing posts with label Calculus. Show all posts
Showing posts with label Calculus. Show all posts

Friday, July 7, 2023

PTVP trong đề thi THPTQG

Bài toán. (TN THPT QG 2023, Mã đề 123, Câu 42)

Cho hàm số $f: (0,+\infty)\rightarrow (0,+\infty)$ có đạo hàm trên khoảng đó và thoả mãn

$$f(x)\ln f(x) = x[f(x)-f'(x)],\quad \forall x\in (0,+\infty).$$

Cho biết $f(1)=f(3)$. Tính $f(2)$.

Nhận xét.

Để ý $$[\ln f(x)]' =\frac{f'(x)}{f(x)}.$$

Đồng thời giả thiết hàm $f$ nhận giá trị dương còn là một gợi ý cho việc chia hai vế cho $f(x)$.

Giải.

Giả thiết bài toán tương đương

$$\ln f(x) = x - x\cdot \frac{f'(x)}{f(x)}$$

$$(x)'\ln f(x)+x\cdot [\ln f(x)]'= x$$

$$[x\ln f(x)]'=x$$

$$ x\ln f(x) = \frac {x^2} 2 + C.$$

$$ f(x) = \exp (\frac x 2 + \frac C x).$$

Do $f(1)=f(3)$ nên

$$\frac 1 2 + C = \frac 3 2 + \frac C 3.$$

Giải ra $C=\frac 3 2.$ Vậy

$$ f(x) =  \exp (\frac x 2 + \frac 3 {2x}), \forall x\in (0,+\infty).$$

Khi đó $f(2)= e^{\tfrac 7 4}\approx 5.75$.

Tuesday, May 9, 2023

Tính giá trị hàm số nhờ Định lý giá trị trung gian

Bài toán. Cho $f$ là hàm số liên tục trên $\mathbb R$ thỏa mãn $f(2024) = 2023$ và $$f(x)f(f(f(f(x))))=1, \quad \forall x\in \mathbb R.$$
Tính $f(2022)$.

Giải. Ký hiệu $E$ là miền giá trị của $f$. 
Từ giả thiết ta có $f(2024)=2023$ và $f(f(f(2023))) = \frac 1 {2023}$. 
Hơn nữa, vì $f$ là hàm số liên tục trên $\mathbb R$ nên $f$ nhận mọi giá trị trung gian ở giữa $\frac 1 {2023}$ và $2023$.
Nói cách khác,
$$M := \left[ \frac 1 {2023}, 2023\right] \subset E.$$
Khi đó
$$f(f(f(x))) = \frac 1 x, \forall x\in M.$$
Từ đây dễ thấy $f:M\rightarrow \mathbb R$ là một đơn ánh. Mà $f$ liên tục nên $f$ là hàm đơn điệu thực sự. Hơn nữa, $f$ là hàm số giảm trêm $M$.
Nếu tồn tại $x_0\in M$ sao cho $f(x_0) < \frac 1 {x_0}$ thì
$$f(f(x_0)) > f\left( \frac 1 {x_0} \right).$$
Tác dụng tiếp hai vế cho $f\circ f$, ta có
$$f\left( \frac 1 {x_0}\right) > x_0.$$
Như vậy $f(f(x_0)) > x_0$, lại suy ra
$$\frac 1{x_0} = f(f(f(x_0))) < f(x_0),$$
một mâu thuẫn. Tương tự, không tồn tại $x_0\in M$ sao cho $f(x_0) > \frac 1 {x_0}$.
Vậy nên
$$f(x) = \frac 1 x, \quad \forall x\in M.$$
Nói riêng, $f(2022) = \frac{1}{2022}.$

Chứng minh hàm số hội tụ nhờ chuỗi số

Bài toán. Cho hàm số $f:[-1,1] \rightarrow \mathbb R$ là một hàm số liên tục. Xét dãy số $\{a_n\}$ cho bởi công thức truy hồi

$$a_{n+1} = a_n + \frac 1 {n^2} f\left( \frac {a_n} {1+|a_n|} \right), \quad \forall n\geq 1.$$

Chứng minh rằng dãy số $\{a_n\}$ hội tụ.

Giải.

Dễ thấy $\frac{|a_n|}{1+|a_n|} < 1$ nên $\frac{a_n}{1+|a_n|} \in [-1, 1].$ Đặt $\displaystyle M = \max_{[-1, 1]} |f(x)|$. Ta có

$$|a_{n+1} - a_n| \leq \frac {M}{n^2}, \quad\forall n\geq 1.$$

Khi đó chuỗi

$$\sum_{n=1}^{\infty} (a_{n+1} - a_{n})$$

hội tụ tuyệt đối. Suy ra tổng riêng

$$S_n = \sum_{k=1}^n (a_{k+1} - a_k) = a_{n+1} - a_1$$

hội tụ. Vậy nên dãy $\{a_n\}$ hội tụ.

Tuesday, May 2, 2023

IVT và Lagrange phối hợp xử đẹp một bài toán

Bài toán. Cho hàm số $f$ liên tục trên đoạn $[0, 1]$, có đạo hàm trên $(0, 1)$ và thỏa mãn $f(0)=0$, $f(1)=1$. Chứng minh rằng với $n$ số thực dương $k_1, k_2,\ldots, k_n$ bất kỳ cho trước, tồn tại các số thực $0<a_1<a_2<\cdots<a_n$ sao cho $$\frac{k_1}{f'(a_1)} + \frac{k_2}{f'(a_2)} + \cdots + \frac{k_n}{f'(a_n)}=k_1+k_2+\cdots + k_n.$$

Lời giải. Đặt $S_m = k_1 + k_2 + \cdots + k_m$. Dễ thấy

$$0<\frac{S_1}{S_n} < \frac{S_2}{S_n} < \cdots < \frac{S_{n-1}}{S_n}<1.$$

Sử dụng Định lý giá trị trung gian (Bolzano - Cauchy) theo cách làm quy nạp, tồn tại $$c_0:=0<c_1<c_2<\cdots < c_{n-1}< c_n:=1$$ 

sao cho

$$f(c_i) = \frac{S_i}{S_n}, \quad \forall i = 1,2,\ldots, n.$$

Áp dụng Định lý Lagrange trên từng đoạn $[c_{i-1}, c_i]$, tồn tại $a_i \in (c_{i-1},c_i)$ sao cho

$$f'(a_i) = \frac{f(c_i)-f(c_{i-1})}{c_i-c_{i-1}} = \frac{k_i}{S_n(c_i - c_{i-1})},$$

hay

$$\frac{k_i}{f'(a_i)} = S_n(c_i - c_{i-1}), \quad\forall i = 1,2,\ldots, n.$$

Khi lấy tổng với $i$ chạy từ $1$ đến $n$, ta có điều phải chứng minh.

Tính liên tục và miền giá trị hàm số

Bài toán. (T10/387) Có tồn tại hay không hàm số $f: \mathbb R \rightarrow \mathbb R$ thỏa mãn đồng thời hai điều kiện:

i) $f$ liên tục trên $\mathbb R$.

ii) $f(x+2008)\left(f(x) + \sqrt{2009}\right) = -2010, \forall x\in \mathbb R.$

Giải.

Giả sử tồn tại hàm số $f:\mathbb R \rightarrow \mathbb R$ liên tục và thỏa mãn ii).

Khi đó $f(x)\neq 0$ và $f(x)\neq -\sqrt{2009}$ với mọi $x\in \mathbb R$.

Vì $f$ là hàm số liên tục nên chỉ có thể xảy ra một trong ba trường hợp sau đối với miền giá trị của $f$ như sau: $\mathrm{Im} f \subset \left(-\infty, -\sqrt{2009}\right)$ hoặc $\mathrm{Im} f \subset \left(-\sqrt{2009},0\right)$ hoặc $\mathrm{Im} f \subset (0, \infty)$.

* Nếu $\mathrm{Im} f \subset \left(-\infty, -\sqrt{2009}\right)$ thì $f(x+2008)<0$, $f(x)+\sqrt{2009}<0$ nên $$0<f(x+2008)\left(f(x)+\sqrt{2009}\right) = -2010,$$

một mâu thuẫn.

* Nếu $\mathrm{Im} f \subset \left(-\sqrt{2009},0\right)$ thì $$2010=|f(x+2008)|\cdot |f(x)+\sqrt{2009}|<\sqrt{2009}\cdot \sqrt{2009}=2009,$$

một mâu thuẫn.

* Nếu $\mathrm{Im} f \subset (0, \infty)$ thì $$0<f(x+2008)\left(f(x)+\sqrt{2009}\right) = -2010,$$

một mâu thuẫn.

Vậy không tồn tại hàm số $f$ thỏa mãn yêu cầu đề bài.


Bài toán tương tự.

1. (Olympic SV 2003) Tìm tất cả hàm số $f$ xác định và liên tục trên $\mathbb R$ thỏa mãn điều kiện $$f(x+2002) \left( f(x) + \sqrt{2003}\right) = -2004, \forall x\in\mathbb R.$$

2. (Chọn ĐT Olympic ĐHBK HN 2023) Có hay không hàm số $f$ xác định và liên tục trên $\mathbb R$ thỏa mãn

$$f(x+1)f(x) + f(x+1) + 1 = 0, \forall x\in\mathbb R.$$

3. (Tổng quát) Không tồn tại hàm số $f$ liên tục trên $\mathbb R$ sao cho

$$f(x+d) (f(x) + r) = -s, \forall x\in\mathbb R,$$

với $r>0$, $s\geq r^2$, $d\in\mathbb R$ bất kỳ.


Câu hỏi tự nhiên được đặt ra là, nếu $0<s<r^2$$ và giữ nguyên các điều kiện còn lại thì hàm số $f$ như trên có tồn tại hay không?

Monday, May 1, 2023

Bất đẳng thức và hàm lồi

Bài toán. 

a) Chứng minh rằng $\arctan 1 + \arctan 2 + \arctan 3 = \pi$.

b) Cho tam giác nhọn $ABC$, chứng minh rằng $\tan A + 2\tan B + 5\tan C \geq 12.$

Giải.

a) Đặt $\alpha = \arctan 3$, $\beta = \arctan 2$ với $\alpha, \beta \in \left( 0, \frac \pi 2\right).$

Sử dụng công thức cộng, ta có

$$\tan (\alpha + \beta) = \frac{\tan \alpha + \tan \beta}{1-\tan \alpha \tan \beta} = \frac{3+2}{1-3\cdot 2}=-1.$$

Do đó $\alpha + \beta = -\frac \pi 4 + k\pi$ với $k\in \mathbb Z$. Mà $\alpha + \beta \in \left( 0, \pi\right)$ nên

$$\arctan 3 + \arctan 2 = \alpha + \beta = \frac{3\pi}{4}.$$

Với chú ý $\arctan 1 = \frac{\pi}{4}$, ta có điều phải chứng minh.

b) Xét hàm số $f(x)=\tan x$ trên $\left(0, \frac \pi 2 \right)$. 

Vì $f''(x) = 2\tan x (1 + \tan^2 x)>0, \forall x\in \left(0, \frac \pi 2 \right)$ nên  $f$ là hàm lồi trên $\left(0, \dfrac \pi 2\right)$. Do đó ta có bất đẳng thức

$$f(x)\geq f(y) + f'(y)(x-y), \forall x, y\in \left(0, \frac \pi 2\right).$$ 

Đặt $\alpha = \arctan 3$, $\beta = \arctan 2$, $\gamma = \arctan 1$. Ta có

$$f(A)\geq f(\alpha) + f'(\alpha)(A-\alpha)=3+10(A-\alpha),$$

$$f(B)\geq f(\beta) + f'(\beta)(B-\beta)=2+5(B-\beta),$$

$$f(C)\geq f(\gamma) + f'(\gamma)(C-\gamma)=1+2(C-\gamma).$$

Do đó

$$f(A)+2f(B)+5f(C)\geq 12 + 10(A+B+C-\alpha - \beta - \gamma) = 12.$$

Với $(A, B, C) = (\alpha, \beta, \gamma)$ thì đẳng thức xảy ra.

Sunday, April 30, 2023

Một PTH về hàm liên tục tại 0

Mỗi ngày một bài toán 18

Bài toán. (HSG 11 Vĩnh Phúc 2023)

Tìm tất cả hàm số $f:\mathbb R\rightarrow \mathbb R$ liên tục tại $0$ và thoả mãn $f(0)=2023$,

$$f(2x)=f(x)\cos x, \forall x\in\mathbb R.$$

Giải. Xét $x\neq 0$ bất kỳ. Ta có $f(x) = f\left(\frac x 2 \right) \cos \frac x 2, \forall x\in \mathbb R.$ Suy ra

$$f(x) = f\left( \frac x {2^n} \right) \cos \frac x 2 \cos \frac x {2^2} \cdots \cos \frac x {2^n}, \forall n\geq 1.$$

Nhân hai vế cho $2^n\sin \frac x {2^n}$ rồi rút gọn dần dần, ta được

$$f(x) \cdot 2^n\sin \frac x {2^n}= f\left(\frac x {2^n} \right) \sin x, \forall n\geq 1,$$

hay

$$f(x) \cdot \frac{\sin \frac x {2^n}}{\frac x {2^n}} = f\left( \frac x {2^n} \right) \frac{\sin x} x, \forall n\geq 1.$$

Cho $n\rightarrow \infty$, với chú ý $f$ liên tục tại $0$, ta có

$$f(x) = f(0) \frac {\sin x} x.$$

Vậy

$$f(x) = \begin{cases} 2023 &\text{if \(x=0\)}\\ 2023\cdot \dfrac {\sin x}{x}&\text{if \(x\neq 0\)}. \end{cases}$$

Sunday, April 23, 2023

Số nghiệm đa thức và Định lý Rolle

Mỗi ngày một bài toán 11

Bài toán. Cho đa thức $P(x)$ hệ số thực có bậc $n$. Chứng minh rằng phương trình $P(x) = 2^x$ có không quá $n+1$ nghiệm thực.

Giải. Ta chứng minh quy nạp theo bậc $n$ của $P(x)$.

Với $n=0$, người đọc tự kiểm tra.

Giả sử nếu $\deg P = n$ thì phương trình $P(x)=2^x$ có không quá $n+1$ nghiệm.

Xét $P(x)$ có bậc $n+1$ và hàm số $f(x) = P(x) - 2^x$. Ta có

$$f'(x) = P'(x) - 2^x \ln 2 = \ln 2 \left[ \frac{P'(x)}{\ln 2} - 2^x\right].$$

Chú ý rằng $\frac {P'(x)}{\ln 2}$ là một đa thức có bậc $n$ nên theo giả thiết quy nạp, $f'(x)$ có không quá $n+1$ nghiệm.

Theo kết quả Định lý Rolle, phương trình $f(x) = 0$ có không quá $n+2$ nghiệm thực.


Tích phân và bài toán chuyển động xe lửa

Mỗi ngày một bài toán 10

Bài toán. Một người quan sát một tàu hoả bắt đầu chuyển động. Người này nhìn thấy toa tàu thứ nhất đi ngang qua sau thời gian $t_1$. Hỏi toa thứ $n$ đi qua người đó sau thời gian bao lâu, nếu gia tốc $a$ của đoàn tàu thay đổi theo quy luật $a=kt$.

Giải.

Vì $\frac {dv}{dt} = a=kt$ nên $dv=ktdt$. Lấy tích phân hai vế ta được

$$v=\frac{kt^2}{2}+C.$$

Vì tàu đứng yên tại thời điểm $t=0$ nên $C=0$. Do đó $v=\frac{kt^2}2$.

Vì $\frac {ds}{dt} = v=\frac{kt^2}2$ nên $ds=\frac k 2 t^2dt$. Lấy tích phân hai vế ta được

$$s=\frac{kt^3}{6}+C.$$

Vì tàu đứng yên tại thời điểm $t=0$ nên $C=0$. Do đó $$s=\frac{kt^3}6.$$

Gọi $l$ là độ dài một toa tàu. Ta có $l=\frac{kt_1^3}6,$ suy ra

$$k=\frac{6l}{t_1^3}.$$

Vậy $$s=\frac{lt^3}{t_1^3}.$$

Ký hiệu $t_n$ là thời gian $n$ toa đầu tiên chạy qua người quan sát. Khi đó

$$nl=\frac{lt_n^3}{t_1^3}\Rightarrow t_n=t_1\sqrt[3]{n}.$$

Thời gian toa thứ $n$ chạy qua người quan sát là

$$t_n-t_{n-1}=t_1\left(\sqrt[3] n -\sqrt[3]{n-1}\right).$$

Tuesday, April 18, 2023

Chứng minh nghiệm duy nhất bằng tính đơn điệu được không?

Mỗi ngày một bài toán 06

Bài toán. (Cauchy) Cho $a_1, a_2,\ldots, a_n$ là các số thực không âm, không đồng thời bằng 0 và đa thức
$$f(x) = x^n - a_1 x^{n-1} - \cdots - a_n.$$
Chứng minh rằng $f(x)$ có một nghiệm dương duy nhất $\alpha$. Hơn nữa, nếu $\gamma$ là một nghiệm phức của $f(x)$ thì $|\gamma| \leq \alpha$.

Lời giải 1.
Xét hàm số
$$g(x) = -\frac{f(x)}{x^n} = -1 + \frac{a_1}{x} + \frac{a_2}{x^2} + \cdots + \dfrac{a_n}{x^n}.$$
Ta thấy hàm số $g(x)$ liên tục và đơn điệu giảm từ $+\infty$ đến $-1$ trên miền $(0,+\infty)$ nên phương trình $g(x) = 0$ có nghiệm dương duy nhất $\alpha$. Đồng thời $\alpha$ cũng chính là nghiệm dương duy nhất của $f(x).$
Giả sử có $\gamma$ là một nghiệm của $f(x)$ nhưng $|\gamma| > \alpha>0$. Khi đó vì $g$  là hàm giảm trên $(0,\infty)$ nên $g(|\gamma|) < g(\alpha) = 0$ hay
$$|\gamma|^n > a_1 |\gamma|^{n-1} + \cdots + a_n.$$
Mặt khác vì $f(\gamma) = 0$ nên khi dùng bất đẳng thức modulus của số phức,
$$|\gamma|^n \leq a_1 |\gamma|^{n-1} + \cdots + a_n,$$
một mâu thuẫn với kết quả ngay trên. Vậy nếu $\gamma$ là nghiệm của $f(x)$ thì $|\gamma| \leq \alpha$.
Ở ý thứ hai của bài toán, ta xét với $n$ cố định nào đó và gọi $\gamma$ là một nghiệm của $f_n(x)$ sao cho $|\gamma| > \alpha_n$. Vì $f_n$ là hàm tăng trên $[\alpha_n, \infty)$ nên $f_n(|\gamma|)>f_n(\alpha)=0$ hay
$$|\gamma|^n > a_1 |\gamma|^{n-1}+\cdots +a_n.$$
Mặt khác vì $f_n(\gamma)=0$ nên $\gamma^n = a_1\gamma^{n-1}+\cdots + a_n$, suy ra
$$|\gamma|^n \leq a_1 |\gamma|^{n-1}+\cdots + a_n,$$
mâu thuẫn với kết quả phía trên.

Nhận xét. 
i) Hàm số $f$ nói chung không đơn điệu trên $(0,\infty)$ nên ta không thể dùng ngay tính đơn điệu để chứng minh nghiệm dương duy nhất. Ý tưởng đột phá của Lời giải 1 là đưa nghiệm của hàm $f$ về nghiệm của hàm $g$ là một hàm đơn điệu giảm để xử lý. Tuyệt vời hơn nữa, trong ý tiếp theo của bài toán, tính đơn điệu của hàm $g$ còn được tiếp tục sử dụng để dẫn đến điều mâu thuẫn. Như vậy mấu chốt của bài toán là phát hiện ra hàm $g$, còn lại mọi việc giải quyết một cách suôn sẻ. 
ii) Lời giải tiếp theo đây sẽ cố gắng khắc phục khó khăn đã nói ở i), rằng nếu $f$ không đơn điệu tăng trên $(0,\infty)$, ta sẽ chứng minh nó đơn điệu tăng và có nghiệm trên một khoảng $(\delta, \infty)$, $\delta > 0$ và $f(x) < 0, \forall x\in (0,\delta)$ hay đại loại như vậy.

Lời giải 2.
Đặt $f_n(x) = x^n - a_1x^{n-1} - \cdots - a_n$. Ta đồng loạt chứng minh quy nạp rằng
  1. $f_n(x)$ có nghiệm thực dương duy nhất $\alpha_n$;
  2. $f_n(x) < 0, \forall x\in (0, \alpha_n)$;
  3. $f_n' (x) > 0, \forall x\in [\alpha_n, \infty)$.
Với $n=1$, không khó để kiểm tra với $f_1(x) = x - a_1$.
Giả sử $f_n(x)$ có nghiệm $\alpha_n>0$ duy nhất và thỏa mãn 2) và 3).
Xét đa thức
$$f_{n+1}(x) = x^{n+1} - a_1x^n - \cdots - a_nx - a_{n+1}=xf_n(x) - a_{n+1}.$$
* Kiểm tra kết luận 1)
- Nếu $a_{n+1}=0$ thì $f_{n+1}(x) = xf_n(x)$ dĩ nhiên có nghiệm dương duy nhất $\alpha_{n+1} = \alpha_n$.
- Nếu $a_{n+1}>0$ thì $f_{n+1}(\alpha_n) <0$, $\displaystyle \lim_{x\rightarrow \infty}f_{n+1}(x) = +\infty$ nên $f_{n+1}$ có nghiệm dương $\alpha_{n+1}\in (\alpha_n, \infty)$. Hơn nữa nghiệm này là duy nhất trên $(\alpha_n, \infty)$ vì 
$$f'_{n+1}(x)=f_n(x) + xf'_n(x) > 0, \forall x\geq \alpha_n.$$
* Kiểm tra kết luận 3): suy ra trực tiếp từ kết quả ngay trên.
* Kiểm tra kết luận 2): Ta chứng minh $f_{n+1}(x) < 0, \forall x\in (0, \alpha_{n+1})$.
- Với mọi $x\in (0, \alpha_n)$, theo giả thiết quy nạp $f_{n+1}(x) = xf_n(x) - a_{n+1}<0.$
- Với mọi $x\in [\alpha_n, \alpha_{n+1})$, vì $f_{n+1}$ tăng trên $[\alpha_n, \infty)$ nên $f_{n+1}(x) < f_{n+1}(\alpha_{n+1}) = 0$.

Nhận xét.
iii) Tuy chứng minh có phần rườm rà vì phải đồng thời chứng minh cả ba ý, tuy nhiên ý tưởng là hoàn toàn tự nhiên theo Nhận xét ii). Qua đó ta còn thấy thêm dãy nghiệm $\{\alpha_n\}$ của dãy đa thức $\{f_n\}$ trên là một dãy tăng thực sự.



Thursday, April 13, 2023

Một dãy số có "tốc độ hội tụ" của hàm mũ chồng mũ

Mỗi ngày một bài toán 02

Trong bài viết "Sứ mệnh phi thường của số $\sqrt 2$" (Tạp chí Pi tháng 5/2019), tác giả đã đưa ra một thuật toán để xấp xỉ số $\sqrt 2$ như sau:

  • Chọn số dương $a_1$ bất kỳ.
  • Xét hai dãy số $\{ a_n \}$ và $\{ b_n \}$ thoả mãn: $b_n = \frac{2}{a_n}$ và $a_{n+1}=\frac{a_n + b_n}{2}$ với mọi số nguyên dương $n$.
Tác giả mô tả trực quan ý nghĩa của thuật toán bằng trục số và nhấn mạnh rằng dãy số $\{a_n \}$ hội tụ rất nhanh về $\sqrt{2}$ (xem bài viết).

Để minh chứng cho khẳng định trên, ở cuối bài viết, ta giả đưa ra một số bài toán đào sâu thêm vấn đề này. 


Bài toán. Cho dãy số $\{a_n\}$ được xác định bởi: $a_1 > 0$ và 

$$ a_{n+1} = \frac{a_n^2 + 2}{2a_n}, \forall n\geq 1.$$

a) Chứng minh rằng $\lim a_n = \sqrt 2$.

b) Chứng minh rằng $| a_{21} - \sqrt{2} | < 10^{-300}$, trong trường hợp $a_1 = 103$.


Ý đầu tiên là đơn giản. Ta có thể chứng minh sự hội tụ của dãy $\{ a_n \}$ bằng Nguyên lý Weierstrass (chú ý $a_n \geq \sqrt{2}, \forall n > 1$).

Ý thứ hai của bài toán giải thích về sự kiện "hội tụ nhanh" của dãy $\{ a_n \}$. Ở đây kết luận bài toán đã là một gợi ý rất rõ: ta phải đi đánh giá hiệu $|a_n - \sqrt 2|$ với một hàm mũ theo $n$.

Ở đây mình sẽ trình bày lời giải chi tiết cho ý b).

Lời giải. Xét trường hợp tổng quát với $a_1 >0$ bất kỳ.

Theo ý a), vì $\lim a_n = \sqrt 2$ nên tồn tại số nguyên dương $n_0$ sao cho $|a_{n_0} - \sqrt 2 | < 2$.

Với mọi $n> n_0$, ta có

$$ a_n - \sqrt 2 = \frac{(a_{n-1} - \sqrt 2)^2}{2a_{n-1}} \leq \frac 1 {2\sqrt 2} \cdot (a_{n-1} - \sqrt 2)^2.$$

Áp dụng kết quả trên nhiều lần, ta được

$$a_n - \sqrt 2 \leq \left( \frac 1 {2\sqrt 2} \right)^{2^{n-n_0}-1} (a_{n_0} - \sqrt 2)^{2^{n-n_0}}<2^{-\frac{3}{2} \left(2^{n-n_0}-1\right)} \cdot 2^{2^{n-n_0}} = 2^{\frac 3 2 - 2^{n-n_0 - 1}}.$$

Từ đó suy ra

$$\log (a_n - \sqrt 2) < \left(\frac 3 2 -2^{n-n_0-1}\right)\log 2.$$

Trong trường hợp $a_1=103$, ta tìm được $n_0 = 8$ và

$$\log (a_{21} - \sqrt 2) < -1233$$

nên $a_{21} - \sqrt 2 < 10^{-1233} < 10^{-300}$.


Ghi chú. 

1. Vì khoảng cách $a_1$ và $\sqrt 2$ rất lớn nên nếu cứ hồn nhiên đánh giá đến $n_0 = 1$ thì ta được một đánh giá không có ý nghĩa:

$$\log (a_{21} - \sqrt 2) < -\frac{3}{2}\cdot 2^{19}\cdot \log 2 + 2^{20}\log (103-\sqrt 2) \approx 1867577.$$

Một cách tự nhiên, ta sẽ tìm $n_0$ sao cho  $|a_{n_0} - \sqrt 2|$ nhỏ vừa đủ. Điều này là hoàn toàn làm được theo định nghĩa giới hạn dãy số.

2. Trong chứng minh ở trên, ta thấy hiệu $(a_n - \sqrt 2)$ bị chặn trên bởi một hàm mũ chồng mũ (!) nên dãy $\{ a_n \}$ hội tụ về $\sqrt 2$ với tốc độ khủng khiếp!


Saturday, April 1, 2023

My first submitted problem

Cuối tháng 3 vừa rồi mình bất ngờ khi bài toán đề xuất của mình gửi cho tạp chí Pi được chấp nhận. Nội dung của bài toán này là như sau:

Bài toán 1. (P698, tạp chí Pi tháng 4/2023) Cho số nguyên \(m > 1\). Chứng minh rằng
a) Tồn tại \(m\) số thực dương \(x_1, x_2,\ldots, x_m\) không đồng thời bằng 1 sao cho \[\sqrt[n]{x_1}+\sqrt[n]{x_2}+\cdots + \sqrt[n]{x_m}\] là một số nguyên, với mọi \(n=1,2,\ldots, 100\).
b) Không tồn tại \(m\) số thực dương \(x_1, x_2,\ldots, x_m\) không đồng thời bằng 1 sao cho \[\sqrt[n]{x_1}+\sqrt[n]{x_2}+\cdots + \sqrt[n]{x_m}\] là một số nguyên, với mọi số nguyên dương \(n\).

Bài này được mình lấy cảm hứng từ một bài toán trong giáo trình Giải tích 1 của trường mình, mà sau này mình được biết là từ cuốn Putman Beyond:

Bài toán 2. Cho \(a_1, a_2,\ldots, a_m\) là các số thực dương. Chứng minh rằng nếu
\[ \sqrt[n]{1} + \sqrt[n]{2} + \cdots + \sqrt[n]{2020} = \sqrt[n]{a_1} + \sqrt[n]{a_2} + \cdots + \sqrt[n]{a_m}\]
với mọi số tự nhiên \(n\) thì \(m=2020\) và hơn nữa \(a_1a_2\cdots a_{2020} = 2020\).

Cái hay của Bài toán 2 là cách phát biểu tưởng chừng rất hiển nhiên, rất đại số nhưng lại sử dụng công cụ của giải tích thông qua việc lấy giới hạn nhờ giả thiết "với mọi \(n\)". Điều đó đã làm mình hứng thú và thử tạo một bài toán sử dụng cùng một tư tưởng như vậy. 
Trong Bài toán 1 được tạo ra, hai ý a) và b) có các phát biểu tựa nhau và chúng có ý nghĩa như sau: Luôn có một bộ số \( (x_1, x_2,\ldots, x_m) \) không tầm thường để xảy ra sự kiện tổng các căn bậc \(n\) của chúng là một số nguyên với rất nhiều số \(n\) (ở đây là từ 1 đến 100), tuy nhiên khi \(n\) là tuỳ ý (ở đây được hiểu là vô cùng) thì bộ số này không tồn tại. Hai khái niệm "lớn tuỳ ý" và "vô cùng" được đặt ra một cách rất tinh tế.

Một bài toán tuy có cách phát biểu tương tự nhưng được xử lý theo một hướng khác:

Bài toán 3. (Poland 2018) Cho \(k\) là số nguyên dương và \( \{a_n\} \subset \{1,2,\ldots ,k\}\) (tức là một dãy vô hạn nhận giá trị hữu hạn). Đặt
\[ b_n=\sqrt[n]{a_1^n + a_2^n +\cdots + a_n^n},\]
với mọi số nguyên dương \(n\). Giả sử dãy \(\{b_n\}\) có vô hạn số nguyên. Chứng minh rằng dãy \(\{b_n\}\) có tất cả số hạng đều là số nguyên.

Ta cảm nhận, nếu dãy \(\{b_n\}\) có vô hạn số nguyên thì chúng  hẳn sẽ cùng bằng một số nguyên \(M\) nào đó, và điều đó sẽ bắt đầu kể từ một số hạng nào đó. Không còn gì xa lạ hơn, ta tiếp cận bằng công cụ giới hạn dãy số cho điều này. Thế còn trước đó thì sao? Ta sẽ cần phải xử lý thêm...

Một chút lượng giác

Bài toán.  Cho các số thực $a,b,c$ thoả mãn $\sin a+\sin b+\sin c\geq \frac 32$. Chứng minh rằng $$\sin\left( a-\frac{\pi}6\right)+\sin\left...