Thursday, July 13, 2023
Một chút lượng giác
Monday, July 10, 2023
Giải PT bằng hàm ngược
Bài toán. Giải phương trình $$x^9+\frac 9 8 x^6 + \frac {27}{64}x^3-x+\frac{219}{512}=0.$$
Giải.
Phương trình viết lại thành
$$\left( x^3 +\frac 3 8\right)^3 = x-\frac 3 8$$
$$ x^3 +\frac 38 =\sqrt[3]{x-\frac 38}$$
hay
$$f(x)=f^{-1}(x),$$
với $f(x)=x^3+\frac 3 8.$ Vì đồ thị hàm số $y=f(x)$ và $y=f^{-1}(x)$ đối xứng nhau qua đường thẳng $y=x$ nên kết quả trên tương đương
$$f(x)=x.$$
Giải phương trình bậc ba này, ta tìm được ba nghiệm
$$x=\frac12, x=\frac{-1\pm \sqrt{13}}4.$$
Saturday, July 8, 2023
Giải PT bằng HPT
Friday, July 7, 2023
Ranh giới mong manh giữa thực và ảo
$$ P(x) = x^3 -4x^2 +6x +k$$
có ba nghiệm $a, b, c$ thoả mãn
$$\frac 1 {a^2+ b^2} + \frac 1 {b^2+c^2} + \frac 1 {c^2+ a^2}=\frac 1 3.$$
Giải.
Theo Định lý Viete, $$a^2 + b^2 + c^2 = 4^2-2\cdot 6= 4.$$
Chú ý
$$\frac 4 {4-x^2} = \frac 1 {2-x} - \frac 1 {-2-x}.$$
Giả thiết bài toán viết lại thành
$$\frac {P'(2)}{P(2)} - \frac{P'(-2)}{P(-2)}=\frac 4 3$$
hay
$$\frac 2 {k+4} - \frac {34}{k-36}=\frac 4 3.$$
Giải được $k=2$ hoặc $k=6$.
Lời giải trên có vấn đề gì không?
Thursday, July 6, 2023
Đa thức bậc ba có ba nghiệm trên một đường tròn
Bài toán. Cho đa thức hệ số phức $$f(x)=x^3+ax^2+bx+c.$$
Giả sử $f(x)$ có ba nghiệm với cùng modulus (mô-đun).
a) Chứng minh rằng $a=0$ khi và chỉ khi $b=0$.
b) Tồn tại hay không một đa thức $f(x)$ thoả mãn bài toán với $(a,b)\neq (0,0)$.
Giải.
a) Giả sử $p, q, r$ là ba nghiệm của $f(x)$ sao cho $$|p|=|q|=|r|=:k.$$
Nếu $k=0$ thì $p=q=r=0$. Theo Định lý Viete, $a=b=0.$
Nếu $k>0$, ta có $p,q,r\neq 0$ và
$$p\bar p = q\bar q = r\bar r = k^2.$$
Khi đó các điều sau là tương đương
i) $p+q+r=0$;
ii) $\bar p + \bar q + \bar r = 0$;
iii) $k^2 \left( \frac 1 p + \frac 1 q + \frac 1 r \right) =0$;
iv) $ \frac 1 p + \frac 1 q + \frac 1 r =0$;
v) $pq+qr+rp=0$;
vi) $b=0$.
b) Câu trả lời là có. Chẳng hạn chọn $f(x)=(x-1)^3$ hoặc $f(x)=(x-1)(x^2 + 1).$
Sunday, May 7, 2023
Chứng minh một tập hợp là tập N*
Bài toán. Cho tập hợp $\emptyset \neq A \subset \mathbb N^*$ thỏa mãn điều kiện: Nếu $a\in A$ thì $4a\in A$ và $\lfloor \sqrt a \rfloor \in A$ (ký hiệu $\lfloor x \rfloor$ để chỉ số nguyên dương lớn nhất không vượt quá $x$). Chứng minh rằng $A=\mathbb N^*$.
Giải. Gọi $a_0 \in A$ là phần tử bé nhất của $A$. Nếu $a_0 > 1$ thì $A \ni \lfloor \sqrt a_0 \rfloor \leq \sqrt a_0 < a_0$, một mâu thuẫn.
Vậy $a_0 = 1\in A$. Từ đó $4^n \in A, \forall n\in \mathbb N$, suy ra $2^n \in A, \forall n\in \mathbb N$. Vậy nên
$$\left\lfloor (2^n)^{\tfrac 1 {2^m}} \right\rfloor \in A, \quad \forall m, n\in \mathbb N.$$
Lấy $k$ là một số nguyên dương bất kỳ. Ta sẽ chứng minh tồn tại $m$, $n$ để $k$ có dạng trên.
Muốn vậy,
$$k\leq (2^n)^{\tfrac 1 {2^m}}<k+1,$$
tương đương
$$2^m \log_2 k \leq n < 2^m \log_2 (k+1).$$
Để tồn tại số tự nhiên $n$ thì hiệu hai số ở hai bên lớn hơn $1$, tức là
$$2^m \log_2 \frac {k+1}{k} > 1.$$
Vì $\log_2 \frac {k+1} k > 0$ nên vế trái lớn tùy ý, do đó ta luôn chọn được số nguyên dương $m$ thỏa mãn bất đẳng thức trên. Khi đó số nguyên dương $n$ tồn tại. Vậy nên $k \in A$.
Nói cách khác $\mathbb N^* \subset A\subset \mathbb N^*$. Vậy $A=\mathbb N^*.$
Wednesday, May 3, 2023
Bộ số sinh ra bộ số
Bài toán. (Sáng tác) Với mỗi bộ $A=(a_1, a_2, a_3, a_4)$ ta gọi bộ số gồm tất cả các tổng $a_i+a_j$, với $1\leq i<j\leq 4$, là một bộ tổng của bộ $A$, ký hiệu là $A^*$. Dễ thấy rằng mỗi bộ tổng gồm có $C_4^2=6$ số.
a) Chứng minh rằng một bộ $(b_1, b_2,\ldots, b_6)$ là bộ tổng khi và chỉ khi $$b_1+b_6=b_2+b_5=b_3+b_4.$$
b) Tương ứng $A\mapsto A^*$ có là một đơn ánh không?
c) Giả sử $A^*=(1,2,2,3,3,4)$. Tính tổng các bình phương của các phần tử trong $A$.
Giải.
a) $\Rightarrow|$ Hiển nhiên vì nếu $(b_1,\ldots, b_6)$ là một bộ tổng của $(a_1, a_2, a_3, a_4)$ thì
$$(a_1 + a_2) + (a_3 + a_4) = (a_1 + a_3) + (a_2 + a_4) = (a_1 + a_4) + (a_2 + a_3).$$
$\Leftarrow|$ Giả sử $b_1+b_6=b_2+b_5=b_3+b_4.$ Đặt
$$a_1 = \frac 1 2 b_1 + \frac 1 2 b_2 - \frac 1 2 b_4,$$
$$a_2=\frac 1 2 b_1 - \frac 1 2 b_2 + \frac 1 2 b_4,$$
$$a_3 = -\frac 1 2 b_1 + \frac 1 2 b_2 + \frac 1 2 b_4,$$
$$a_4 = -\frac 1 2 b_1 - \frac 1 2 b_2 + b_3 + \frac 1 2 b_4.$$
Ta kiểm tra được $$(b_1,\ldots, b_6) = (a_1+a_2, a_1+a_3, a_1+a_4, a_2+a_3, a_2 + a_4, a_3+a_4)$$ và là một bộ tổng của bộ $(a_1, a_2, a_3, a_4)$.
b) Câu trả lời là phủ định. Chẳng hạn $(1,2,2,3,3,4)$ là bộ tổng của hai bộ $(0, 1, 2, 2)$ và $\left(\frac 1 2, \frac 1 2, \frac 3 2, \frac 5 2\right).$
c) Ta có
$$3(a_1 + a_ 2 + a_3 + a_4)= \sum_{1\leq i<j\leq 4} (a_i + a_j) = 15.$$
Suy ra $a_1 + a_2 + a_3 + a_4 = 5.$
Hơn nữa
$$43 = \sum_{i<j} (a_i + a_j)^2 = 3\sum_{i=1}^4 a_i^2 + 2\sum_{i<j} a_i a_j = 2\sum_{i=1}^4 a_i^2 + \left(\sum_{i=1}^4 a_i\right)^2.$$
Do đó $a_1^2+a_2^2+a_3^2+a_4^2 = \frac{43-5^2} 2 = 9.$
Ghi chú.
i) Nói bài này do mình sáng tác thì hơi điêu, nhưng bài này mình phát triển từ bài toán của thầy Trần Nam Dũng cách đây cũng lâu trên báo THTT số 385.
T9/THPT (Ký niệm 45 năm). Với bộ các số thực $A=(a_1, a_2, \ldots, a_n)$ ta gọi bộ các 2-tổng của nó là bộ tất cả các số có dạng $a_i + a_j$ với $1\leq i<j\leq n$ và ký hiệu là $A^{(2)}.$ Với bộ số thực $A$, biết rằng $$A^{(2)} = (2,2,3,3,3,4,4,4,4,5,5,5,6,6).$$ Hãy tìm tổng các bình phương các phần tử của $A$.
Trong lời giải đăng trong số 389, Tạp chí cho biết một số bạn chỉ ra bộ $$A=\left( \frac 1 2, \frac 3 2, \frac 3 2, \frac 5 2, \frac 5 2, \frac 7 2\right)$$ là bộ duy nhất thỏa mãn. Tạp chí cũng đặt câu hỏi rằng có phải tương ứng $A\mapsto A^{(2)}$ là một đơn ánh không.
Bài toán phía trên đã trả lời không trong trường hợp $n=4$, còn trường hợp khác thì mình lười quá, hẹn dịp khác xem lại...
ii) Ý a) của bài toán được mình phát hiện ra nhờ vào Định lý Kronecker-Capelli về điều kiện có nghiệm của hệ phương trình tuyến tính. Cụ thể hơn vì $\mathrm{rank}\,M = 4$ nên hệ phương trình $Mx=b$ có nghiệm $x=(a_1,a_2,a_3,a_4)$ (và nghiệm đó duy nhất) khi và chỉ khi $\mathrm{rank}\, \widetilde M=4$, tương đương hệ thức ý a).
Lưu ý rằng sự duy nhất của nghiệm hệ phương trình $Mx=b$ là phụ thuộc vào $b$. Nói cách khác nếu thay đổi thứ tự các phần tử trong $b$ thì nghiệm $x$ hoặc sẽ đổi thứ tự, hoặc sẽ thu được một nghiệm mới. Thế nên mới có câu chuyện ý b).
iii) Ý c) được lấy y nguyên từ bài toán gốc và mình rất ấn tượng với ý này. Bởi tuy có thể có nhiều bộ $A$ cùng sinh ra bộ $A^*$ theo câu b), vẫn có một vài bất biến liên quan đến các phần tử của $A$.
Saturday, April 29, 2023
Thư giãn cuối tuần bằng bài toán tính chiều cao parabol
Mỗi ngày một bài toán 17
Bài toán. (St) Cổng parabol của trường ĐHBK Hà Nội được xây dựng cách đây khoảng 50 năm. Để đo chiều cao $h$ (khoảng cách từ mặt đất đến đỉnh) của cổng parabol, một người tiến hành đo khoảng cách giữa hai chân cổng được $L=9\; \mathrm m$. Người này thấy rằng nếu đứng thẳng cách chân cổng (gần nhất) $0.5 \; \mathrm m$ thì đầu chạm cổng. Biết người này cao $1.6 \; \mathrm m$. Tính chiều cao của cổng parabol.
Khi đó đỉnh parabol có tọa độ $(0,h)$ và parabol có phương trình
$$y=ax^2 + h.$$
Theo đề bài, ta có hai điểm $A(4.5,0)$ và $H(4,1.6)$ thuộc parabol. Từ đó ta tìm được
$$a\approx -0.38, \quad h \approx 7.62.$$
Vậy cổng parabol cao $7.62 \; \mathrm m.$
Friday, April 28, 2023
Bài toán về dấu bằng của BĐT
Mỗi ngày một bài toán 16
Bài toán. (EGMO 2023)
Cho $n\geq 3$ các số thực dương $a_1, a_2,\ldots, a_n$. Với mỗi $i=\overline{1,n}$, đặt $b_i=\frac{a_{i+1}+a_{i-1}}{a_i}$, trong đó quy ước $a_0=a_n$, $a_1=a_{n+1}.$ Giả sử với mọi $1\leq i, j\leq n$,
$$a_i\leq a_j\Leftrightarrow b_i\leq b_j.$$
Chứng minh rằng $a_1=a_2\cdots = a_n$.
Giải.
Gọi $a_k = \max\{a_1, a_2, \ldots, a_n\}.$ Khi đó
$$b_k = \frac {a_{k+1}+a_{k-1}}{a_k} \leq \frac{2a_k}{a_k}=2.$$
Theo giả thiết, vì $a_k$ lớn nhất nên $b_k$ cũng lớn nhất. Do đó
$$b_i \leq 2, \forall i=1,2,\ldots, n.$$
Suy ra $b_1b_2 \cdots b_n \leq 2^n$.
Mặt khác, áp dụng bất đẳng thức AM-GM ta có
$$b_1b_2\cdots b_n \geq \frac{2\sqrt{a_n a_2}}{a_1} \cdot \frac{2\sqrt{a_1a_3}}{a_2} \cdots \frac{2\sqrt{a_{n-1}a_1}}{a_n}=2^n.$$
Vậy đẳng thức phải xảy ra và điều này cho thấy $a_1=a_2=\ldots = a_n.$
Thursday, April 27, 2023
Một bài toán về đồ thị hàm số
Mỗi ngày một bài toán 15
Bài toán. Cho hàm số $y=f(x) = e^x - x$ và hàm số $y=g(x)=x-\ln x$ có đồ thị lần lượt là đường cong $(C_1)$ và $(C_2)$.
a) Chứng minh rằng $(C_1)$ và $(C_2)$ cắt nhau tại đúng một điểm, gọi là $M$.
b) Chứng minh rằng đường thẳng qua $M$ song song với trục hoành chỉ cắt lại $(C_1)$ tại đúng một điểm gọi là $A$, chỉ cắt lại $(C_2)$ đúng một điểm gọi là $B$.
c) Chứng minh rằng $M$ là trung điểm $AB$.
Giải.
a) Xét hàm số $h(x) = f(x) - g(x) = e^x + \ln x - 2x$ liên tục trên $(0, \infty)$.
Ta có $h'(x) = e^x + \frac 1 x - 2 \geq x+\frac 1 x -1 >0, \forall x>0.$
Mặt khác $\displaystyle \lim_{x\rightarrow 0^+} h(x) = -\infty$, $h\left(1\right) = e-2>0$ nên phương trình $h(x)=0$ có nghiệm duy nhất, gọi là $x_0\in (0, 1)$.
Vậy $(C_1)$ cắt $(C_2)$ tại đúng một điểm $M(x_0, m)$ với $m=f(x_0)=g(x_0)$.
b) Bạn đọc dùng BBT để chỉ ra rằng, phương trình $f(x)=m$ chỉ có thêm một nghiệm $a<0$, phương trình $g(x)=m$ chỉ có thêm một nghiệm $b>1$.
c) Ta thấy$$f(\ln b) = g(b) = m.$$
Do đó $\ln b > 0$ là nghiệm của phương trình $f(x) = m$, suy ra $\ln b = x_0$.
Tương tự vì $g(e^a) = f(a) = m$ nên $e^a\in (0, 1)$ là nghiệm của phương trình $g(x)=m$, suy ra $e^a = x_0$.
Vậy
$$x_0 = \ln b = e^a.$$
Suy ra
$$MA = x_0 - a = e^a - a = m = b-\ln b = b - x_0 = MB.$$
Sunday, April 23, 2023
Thử đặt vấn đề từ một câu hỏi ôn thi THPTQG
Mỗi ngày một bài toán 12
Bài toán. Cho hàm số $y=ax^2+b$, với $ab<0$ có đồ thị là parabol $(P)$. Xác định đường tròn tiếp xúc trong với $(P)$ và trục hoành.
Giải. Nhận xét rằng do $(P)$ đối xứng qua trục tung nên tâm $I$ của đường tròn nằm trên $Oy$. Khi đó $IO=|r|$ là bán kính của đường tròn.
Xét $A(x_0, ax_0^2 + b)\in (P)$. Tiếp tuyến của $(P)$ tại $A$ có phương trình là
$$\Delta\colon 2ax_0x - y - ax_0^2+b=0.$$
Khi đó $A$ là tiếp điểm của đường tròn $(I,r)$ và $(P)$ khi và chỉ khi $IA=|r|$ (1) và $IA\perp \Delta$ (2).
Từ (2) suy ra $\overrightarrow{IA}=(x_0, ax_0^2+b-r)$ là vector pháp tuyến của $\Delta$. Do đó
$$\frac{x_0}{2ax_0}=\frac{ax_0^2+b-r}{-1}.$$
Từ đó rút ra được
$$x_0^2 = \frac r a - \frac b a - \frac 1 {2a^2}.$$
Mặt khác từ (1) cho ta
$$x_0^2 + (ax_0^2 + b - r)^2 = r^2.$$
Thay $x_0^2$ bởi kết quả ở trên, ta đưa về phương trình bậc hai ẩn $r$ như sau:
$$r^2 - \frac 1 a r + \frac b a + \frac 1 {4a^2} = 0.$$
Giải ra được
$$r=\frac 1 {2a} \pm \sqrt{-\frac b a}.$$
Dấu $\pm$ chứng tỏ có hai đường tròn thỏa mãn đề bài.
Xem minh họa bằng đồ thị với $(a,b) = (-\frac 1 2,8)$ như hình vẽ dưới đây.
Saturday, April 22, 2023
Chỉ là hệ phương trình trên R?
Mỗi ngày một bài toán 09
Bài toán. Giải hệ phương trình trên tập số thực:
$$x+ \frac{3x-y}{x^2+y^2} = 3$$
$$y - \frac{x+3y}{x^2+y^2} = 0.$$
Giải. Nhân phương trình thứ hai cho đơn vị ảo $i$ rồi cộng theo vế với phương trình thứ nhất, ta được
$$x+yi + \frac{3(x-yi)}{x^2+y^2} - i\frac{x-yi}{x^2+y^2}=3.$$
Đặt $z=x+yi \in \mathbb C$. Khi đó $x^2+y^2 = |z|^2 = z\bar z.$
Ta viết lại đẳng thức trên thành
$$z+ \frac{(3-i)\bar z}{|z|^2} = 3$$
$$\Leftrightarrow z^2 - 3z + (3-i) = 0.$$
Phương trình này có hai nghiệm $z=2+i$ và $z=1-i$.
Vậy $(x,y) = (2, 1)$ và $(x, y) = (1,-1)$ là tất cả các nghiệm của hệ phương trình.
Tương tự.
Bài 9.1. Giải hệ phương trình trên tập số thực:
$$\sqrt{3x} \left(1 + \frac 1 {x+y}\right) = 2$$
$$\sqrt{7x} \left(1 - \frac 1 {x+y}\right) = 4\sqrt{2}.$$
Thursday, April 20, 2023
Đa thức và độ dài ba cạnh của tam giác nhọn
Bài toán. Cho $P(x)$ là một đa thức bậc $n$ có hệ số thực không âm. Giả sử $a$, $b$, $c$ là độ dài ba cạnh của một tam giác nhọn. Chứng minh rằng $\sqrt[m]{P(a)}$, $\sqrt[m]{P(b)}$, $\sqrt[m]{P(c)}$ cũng là độ dài ba cạnh của một tam giác nhọn, trong đó $m\geq n$ là một số nguyên dương.
Giải. Không mất tính tổng quát, giả sử $a = \max\{a, b, c\}$. Khi đó $a^2 < b^2 + c^2$.
Giả sử
$$P(x) = d_n x^n + \cdots + d_1x + d_0,$$
trong đó $d_i \geq 0, \forall i = 0, 1\ldots, n$, $d_n \neq 0$.
Khi đó
$$\sqrt[m]{P(b)^2} + \sqrt[m]{P(c)^2} = \sqrt[m]{\left(d_n b^n + \cdots + d_1 b + d_0 \right)^2} + \sqrt[m]{\left( d_n c^n + \cdots + d_1c + d_0 \right)^2}$$
$$=b^2\cdot \sqrt[m]{\left( \frac{d_n}{b^{m-n}} + \cdots + \frac{d_1}{b^{m-1}} + \frac{d_0}{b^m} \right)^2}+c^2\cdot \sqrt[m]{\left( \frac{d_n}{c^{m-n}} + \cdots + \frac{d_1}{c^{m-1}} + \frac{d_0}{c^m} \right)^2}.$$
Với chú ý $b\leq a$, $c\leq a$, ta có
$$\sqrt[m]{P(b)^2} + \sqrt[m]{P(c)^2} \geq (b^2 + c^2)\cdot \sqrt[m]{\left( \frac{d_n}{a^{m-n}} + \cdots + \frac{d_1}{a^{m-1}} + \frac{d_0}{a^m} \right)^2}$$
$$> a^2 \cdot \sqrt[m]{\left( \frac{d_n}{a^{m-n}} + \cdots + \frac{d_1}{a^{m-1}} + \frac{d_0}{a^m} \right)^2}=\sqrt[m]{P(a)^2}.$$
Hơn nữa, vì $\sqrt[m]{P(a)}$ lớn nhất trong ba số $\sqrt[m]{P(a)}$, $\sqrt[m]{P(b)}$, $\sqrt[m]{P(c)}$ nên ta có kết luận của bài toán.
Nhận xét.
i) Nhắc lại: Cho $a, b, c$ là ba số thực dương, trong đó $a$ là số lớn nhất. Khi đó $a, b, c$ là độ dài ba cạnh của một tam giác nhọn khi và chỉ khi $a^2 < b^2 + c^2$.
$\Rightarrow|$ Giả sử $a, b, c$ là ba cạnh của một tam giác nhọn. Kết luận được suy ra từ Định lý cos.
$\Leftarrow|$ Giả sử $a^2 < b^2 + c^2$. Khi đó $a< b + c$. Mà $a$ lớn nhất nên $a, b, c$ là độ dài ba cạnh của một tam giác. Sử dụng Định lý cos trong tam giác ta thấy góc đối diện cạnh lớn nhất $a$ là góc nhọn nên tam giác vừa nêu cũng là tam giác nhọn.
ii) Nếu thay $m=n=2023$ ta được một câu hỏi trong đề thi HSG lớp 11 Vĩnh Phúc 2023.
iii) Có thể thay cụm từ "tam giác nhọn" bởi những cụm từ nào khác?
Monday, April 17, 2023
Liệu chỉ có nghiệm thực ở đây?
Mỗi ngày một bài toán 05
Bài toán. (Sáng tác) Cho $m > 0$ là một số thực dương bất kỳ.
a) Chứng minh rằng phương trình $x^4 - 4x = m$ có đúng
hai nghiệm thực phân biệt trái dấu.
b) Gọi $a, b$ là hai nghiệm của phương trình trên. Chứng minh rằng $0<a+b<\frac{2}{\sqrt{m}}$.
Ý a) đơn giản, dành cho bạn đọc. Ở đây tôi sẽ tập trung vào ý b) của bài toán.
Giải. Gọi thêm $c, d$ là hai nghiệm phức còn lại của phương trình $x^4-4x-m=0$.
Theo Định lý Viete,
$$(a+b)+(c+d)=0,$$
$$ab+cd+(a+b)(c+d)=0,$$
$$ab(c+d) + (a+b)cd=4,$$
$$abcd=-m.$$
Từ hai đẳng thức đầu tiên, ta rút được $c+d=-(a+b)$ và $cd=a^2+b^2+ab$.
Thay xuống đẳng thức thứ ba ta được
$$(a+b)(a^2+b^2) = 4.$$
Đẳng thức trên cho thấy $a+b>0$. Hơn nữa khi kết hợp với đẳng thức thứ tư ta được
$$m=(-ab)cd = -ab\left(\frac{4}{a+b} + ab\right),$$
viết lại thành
$$\frac{4}{a+b} = \frac{m}{(-ab)} + (-ab).$$
Chú ý rằng $-ab>0$, áp dụng bất đẳng thức AM-GM ta có $\frac{4}{a+b} \geq 2\sqrt m$ hay
$$a+b\leq \frac{2}{\sqrt m}.$$
Bạn đọc tự chứng minh dấu đẳng thức không xảy ra. Ta có điều phải chứng minh.
Nhận xét.
Ý tưởng sử dụng tính chất nghiệm đa thức và Định lý Viete để khai thác mối liên hệ giữa các biến là một ý tưởng mới trong thời gian gần đây. Bạn đọc có thể thử sức với các bài toán tương tự sau.
Bài toán tương tự:
Bài 5.1. (HSG An Giang 2023) Cho $a, b$ là các số thực phân biệt và $c$ là số thực dương sao cho
$$a^4-2023a = b^4 - 2023 b = c.$$
Chứng minh rằng $-\sqrt{c}<ab<0.$.
(Đây cũng là đề gây cảm hứng để tạo nên bài toán trên)
Bài 5.2. (Thi thử vào 10 THPT chuyên Lam Sơn Thanh Hóa chuyên Tin 2023)
Cho hai số thực $a, b$ phân biệt thỏa mãn $a^2-2023a = b^2-2023b = c$ với $c$ là một số thực dương. Chứng minh rằng
$$\frac 1 a + \frac 1 b + \frac {2023}{c} = 0.$$
Bài 5.3. (HSG 10 Vĩnh Phúc 2023)
Tìm tất cả các giá trị có thể có của $P=x^4+y^4+z^4$ trong đó $x$, $y$, $z$ là các số thực thỏa mãn
$$x^2-yz=y^2-zx=z^2-xy=2.$$
Bài 5.4. Cho $a, b, c$ là các số thực phân biệt thỏa mãn $\frac{a^3+1}a = \frac{b^3+1}b = \frac{c^3+1} c.$ Tính $Q=(abc+2)^{10}$.
Saturday, April 15, 2023
Một bài toán đơn giản về tam thức bậc hai?
Mỗi ngày một bài toán 04
Bài toán. Cho tam thức bậc hai $f(x) = ax^2 + bx + c$ với $a, b, c$ là các số nguyên và $ac>0$. Giả sử $f(x)$ có nghiệm hữu tỷ. Chứng minh rằng $b^2 \leq (ac + 1)^2$.
Giải. Nếu $|b|\in \{0, 1\}$ thì kết luận bài toán hiển nhiên theo giả thiết. Ta xét $|b|\geq 2$.
Theo giả thiết, ta có $0 \leq \Delta = b^2 - 4ac < b^2$, suy ra $\sqrt{\Delta} < |b|$.
Hơn nữa, vì nghiệm của $f(x)$ là hữu tỷ và $a, b, c$ là các số nguyên nên $\sqrt{\Delta}$ là số nguyên.
Nếu $\sqrt{\Delta} = |b|-1$ thì $4ac = 2|b| - 1$, một mâu thuẫn vì một bên là số chẵn, bên kia là số lẻ.
Vậy nên $\sqrt{\Delta} \leq |b|-2$, suy ra $|b| \leq ac + 1$, tương đương điều phải chứng minh.
Sai lầm:
Học sinh lập luận rằng $0\leq \Delta < b^2$, $\Delta$ là bình phương của một số hữu tỷ, lại nhận giá trị nguyên nên $\Delta$ là bình phương của một số nguyên. Sau khi xét $\Delta = (b-1)^2$ không thỏa, học sinh xét $\Delta \leq (b-2)^2$ hay $b \leq ac + 1$, suy ra $b^2 \leq (ac + 1)^2$.
Ghi chú:
1. Kết quả bài toán cho thấy, điều kiện cần để $f(x)$ có nghiệm hữu tỷ là
$$2\sqrt{ac} \leq |b| \leq ac + 1.$$
Dĩ nhiên đây vẫn chưa phải là điều kiện đủ, chẳng hạn xét với $(a,b,c)=(2,-9,8)$.
2. Tuy vậy ta kiểm tra được $|b| = ac+1$ và $|b| = 2\sqrt{ac}$ là các điều kiện đủ để $f(x)$ có nghiệm hữu tỷ. Hơn nữa không phải nếu $2\sqrt{ac} < |b| < ac+1$ thì suy ra ngay $f(x)$ không có nghiệm hữu tỷ, chẳng hạn $(a,b,c) = (2,10,8)$.
Một câu hỏi tự nhiên và không kém phần thú vị được đặt ra:
Cho trước hai số nguyên $a, c>1$. Tìm điều kiện của $a, c$ với mọi số nguyên $b\in (2\sqrt{ac},ac+1)$, đa thức $f(x)=ax^2+bx+c$ không có nghiệm hữu tỷ?
Tuesday, April 11, 2023
Viết PT parabol đi qua 3 điểm có tọa độ xấu
Mỗi ngày một bài toán 01
Bài toán. Cho hàm số \( y=x^3 - 3x^2 - 6x + 1 \) có đồ thị là đường cong $(C)$. Từ điểm \( A(-4,-3) \) kẻ được ba tiếp tuyến đến $(C)$. Viết phương trình parabol $(P)$ đi qua ba tiếp điểm.
Giải.
Giả sử \( x_0 \) là hoành độ tiếp điểm kẻ từ $A$. Phương trình tiếp tuyến của $(C)$ tại điểm có hoành độ \( x_0 \) là
\(d \colon y = (3x_0^2 - 6x_0 - 6)(x - x_0) + x_0^3 - 3x_0^2 - 6x_0 + 1.\)
Vì $d$ đi qua $A(-4,-3)$ nên ta suy ra
\( 2x_0^3 + 9x_0^2 - 24x_0 - 28 = 0.\) (1)
Mà $y_0 = x_0^3 - 3x_0^2 - 6x_0 + 1$ nên ta rút $x_0^3$ sau đó thay vào (1) để được
$$y_0 = - \frac{15}{2} x_0^2 - 6x_0 - 15.$$
Vậy ba tiếp điểm trên cùng thuộc parabol $(P)\colon y=-\frac{15}{2}x^2 + 6x + 15.$
Nhận xét. Rõ ràng (1) là phương trình hoành độ giao điểm của ba tiếp điểm kẻ từ $A$ đến $(C)$. Tuy nhiên các hoành độ này là xấu và do đó rất khó để xác định toạ độ của ba tiếp điểm. Ở đây ta sử dụng hướng đi trung gian để tìm ra phương trình parabol (P) đi qua chúng.
Một số bài toán tương tự:
Bài 1.1. Viết phương trình đường thẳng đi qua hai điểm cực trị của đồ thị hàm số $y=x^3-2x^2-x+1$.
Bài 1.2. Cho hàm số $y=x^3 -3x + 1$ có đồ thị là đường cong $(C)$. Giả sử một đường thẳng $d$ cắt $(C)$ tại ba điểm $A$, $B$, $C$. Qua $A$, $B$, $C$ lần lượt kẻ các tiếp tuyến với $(C)$ và cắt lại $(C)$ tại $A_1$, $B_1$, $C_1$ tương ứng. Chứng minh rằng $A_1$, $B_1$, $C_1$ thẳng hàng.
Bài 1.3. Cho hàm số $y = f(x) = 2x^3 - 2x^2 - 9x + 9$ có đồ thị là đường cong $(C)$. Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi $(C)$ trục hoành $Ox$.
Giải. Giải phương trình $f(x) = 0$ ta được ba nghiệm $a < b=1 < c$. Khi đó đáp số cần tìm là
$$S= \int_a^b f(x)dx + \int_b^c [-f(x)]dx= 2g(b)-g(a)-g(c),$$
với $g(x) = \frac{1}{2} x^4 - \frac{2}{3} x^3 - \frac{9}{2}x^2 + 9x$ là một nguyên hàm của $f(x)$.
Thực hiện chia đa thức $g(x)$ cho $f(x)$ ta được
$$g(x) = f(x)\cdot \left( \frac{x}{4}-\frac{1}{12}\right) - \frac{29}{12}x^2+6x+\frac 3 4.$$
Vì $a, b, c$ là nghiệm của $f(x)$ nên $f(a)=f(b)=f(c)=0$. Do đó
$$g(a)+g(b)+g(c) = -\frac{29}{12} (a^2 + b^2 + c^2)+6(a+b+c)+\frac 9 4 = -\frac{191}{12}.$$
Do vậy $S=3g(1) - [g(a)+g(b)+g(c)] = \frac{347}{12}$.
Lời giải trên có phần rườm rà bởi lẽ phương trình $f(x)=0$ có nghiệm tường minh $a=-\frac{3}{\sqrt 2}$, $b=1$, $c=\frac{3}{\sqrt 2}$ là những con số tương đối thuận lợi cho tính toán. Tuy nhiên lời giải trên cho thấy, không cần thiết phải tìm $a$ và $c$ mà chỉ cần biết nghiệm ở giữa $b$ là đủ. Hướng giải trên cho phép ta đi tiếp với bài toán tổng quát hơn:
Bài 1.4. Cho hàm số $y= f(x) = ax^3 + bx^2 + cx - (a + b + c)$ ($a>0$) có đồ thị là đường cong $(C)$ thoả mãn điều kiện $3a + 2b + c < 0$.
a) Chứng minh rằng phương trình $f(x)=0$ có ba nghiệm thực phân biệt.
b) Tính diện tích phần hình phẳng giới hạn bởi $(C)$ và trục hoành.
Đáp số: $S=-\frac 9 4 a - 3b - \frac 3 2 c - \frac{1}{12a^3} (12a^2b^2-6a^2c^2-b^4+6ab^2+12a^2bc)$.
Đặc biệt, khi $b=0$ thì $S=\frac 1 2 \frac{c^2}{a} - \frac 9 4 a - \frac 3 2 c > \frac{27}{4} a$.
Monday, April 10, 2023
Một tính chất của nghiệm PT bậc 3
Bài toán 1. (Olympic 30/4/2023, lớp 11)
Cho \( a < b < c \) là ba nghiệm thực của phương trình \(8x^3 - 4x^2 - 4x + 1=0\).
a) Lập phương trình bậc ba có ba nghiệm là \( 1-2a^2, 1-2b^2, 1-2c^2\).
b) Chứng minh rằng \( 2a^2 + b = 2b^2 + c = 2c^2 + a = 1\).
Lời giải:
a) Theo Định lý Viete, ta có
\[ a + b + c = 1/2, \quad ab + bc + ca = -1/2, \quad abc = -1/8. \]
Từ đó suy ra
\[ a^2 + b^2 + c^2 = (a + b + c)^2 - 2(ab + bc + ca) = 5/4,\]
\[ a^2b^2 + b^2c^2 + c^2 a^2 = (ab + bc + ca)^2 - 2abc(a + b + c) = 3/8.\]
Khi đó
\[ (1-2a^2) + (1-2b^2) + (1-2c^2) = 1/2,\]
\[ (1-2a^2)(1-2b^2) + (1-2b^2)(1-2c^2) + (1-2c^2)(1-2a^2) = -1/2,\]
\[ (1-2a^2)(1-2b^2)(1-2c^2) = -1/8.\]
Từ đó suy ra \( 1-2a^2, 1-2b^2, 1-2c^2 \) là nghiệm của phương trình
\[ 8x^3 - 4x^2 - 4x + 1 = 0.\]
b) Bằng Định lý giá trị trung gian, ta chứng minh được \[ a\in \left(-\frac{3}{4}, -\frac{1}{2}\right), b\in \left(0,\dfrac{1}{4} \right), c\in \left(\dfrac{3}{4}, 1\right). \]
Khi đó \( 1-2a^2 \in (-1/8, 1/2) \), \(1-2b^2 \in (7/8, 1)\), \( 1 - 2c^2 \in (-1,-1/8)\).
Nói riêng, \( 1-2c^2 < 1-2a^2 < 1-2b^2 \).
Hơn nữa từ kết quả câu a) ta nhận thấy \( 1-2a^2, 1-2b^2, 1-2c^2 \) là một hoán vị của \(a, b, c\).
Suy ra \( 1-2a^2 = b\), \(1-2b^2 = c\), \( 1-2c^2 = a\).
Nhận xét.
Đây là một bài toán có thể nói là không mới nhưng sẽ gây khó khăn nhất định khi giải trong điều kiện áp lực phòng thi và không có máy tính.
Ý a) tương đối đơn giản, ta chỉ việc biểu diễn các tổng đối xứng của \( 1-2a^2, 1-2b^2, 1-2c^2\) theo \(a, b, c\). Kết quả này của câu a) sẽ tiếp tục gợi ý ta xử lý câu b).
Một hướng tiếp cận khác cho bài toán đó là tìm dạng tường minh cho \( a, b, c \). Tuy nhiên nghiệm của phương trình trên là tương đối phức tạp. Bạn đọc có thể thử hướng này để tiếp cận bài toán sau:
Bài toán 2. Giả sử a < b < c là ba nghiệm của phương trình \( x^3 - 3x + 1 = 0 \). Chứng minh rằng
\[ a^2 - c = b^2 - a = c^2 - b = 2. \]
Gợi ý: \( a = 2\cos \frac{8\pi}{9} \), \( b = 2\cos \frac{14\pi}{9} \), \( c = 2\cos \frac{2\pi}{9} \).
Vấn đề thứ hai được đặt ra sau khi giải hai bài toán là, liệu ta có thể tự tìm một đa thức bậc ba có ba nghiệm thực thoả mãn tính chất đẹp đẽ này không?
Trong tạp chí Pi, tác giả Nguyễn Anh Vũ có đặt ra một bài toán như vậy:
Bài toán 3. (P687, Pi tháng 3/2023)
Tìm tất cả cặp số thực (p, q) sao cho phương trình \( x^3 - px + q = 0 \) có ba nghiệm thực a, b, c thoả mãn
\[ a^2 - b = b^2 - c = c^2 - a.\]
Sau khi giải Bài toán 3, tôi lại đưa ra bài toán tổng quát cho Bài toán 2 như sau:
Bài toán 4. Với k là số thực cho trước, chứng minh rằng phương trình \( x^3 - 3k^2 x + k^3 = 0 \) có ba nghiệm thực phân biệt \(a, b, c\) thoả mãn
\[ a^2 - kb = b^2 - kc = c^2 - ka = 2k^2. \]
(to be continued...)
Một chút lượng giác
Bài toán. Cho các số thực $a,b,c$ thoả mãn $\sin a+\sin b+\sin c\geq \frac 32$. Chứng minh rằng $$\sin\left( a-\frac{\pi}6\right)+\sin\left...
-
Bài toán. Có một chai trong đó có một ít nước (không ngập không quá thân chai). Một học sinh đo đường kính của đáy chai bằng $r$ cm, đo chi...


